به عهدهء وى گذاشت : ديرى نگذشت كه از جانب تجار آن‌قدر شكايت از ظلم و تعدى و خودسريهايش رسيد كه ترجيح دادند وضع را به همان حال سابق بازگردانند . تجار خارجى كه در ايران به تجارت مشغولند ، روسى ، فرانسوى ، سويسى ، يونانى ، ترك و ارمنى هستند . يك شركت روس - ايرانى هرچند كه دولت روسيه به آن كمك مالى مىكند و كشتيهاى بخارى هم در درياى خزر در اختيار دارد تاكنون به علت عدم لياقت نمايندگانش نتوانسته است به منافع قابل ذكرى دست يابد . تجار روسى - قفقازى كه اغلب ارمنيند در مظان اين بدنامى هستند كه بيشتر به كارهاى غير قانونى و نزول‌خوارى اشتغال دارند اما چون وزير مختار فعلى روسيه آنتيشكوف مردى شريف و درستكار است و به تقاضاهاى نامشروع آنان روى خوش نشان نمىدهد از زيانكاريهاى آنان به مقدار زياد كاسته شده است . غالب تجار خارجى در تبريز و رشت ساكنند و تعداد كمى از آنها در تهران مانده‌اند . تبريز مهمترين مركز تجارت و تجديد بارگيرى در ايران است ؛ شهرهاى تجارى درجه دوم عبارتند از اصفهان ، شيراز ، رشت ، بارفروش و يزد و از اين شهر اخير يعنى يزد است كه تجار زرتشتى به تجارت با هند شرقى اشتغال دارند . مشهد مركز بارگيرى كالائى است كه بايد به افغانستان و تركستان صادر شود . كالاى خارجى از اين راهها به ايران وارد مىشود : 1 . از قسطنطنيه از راههاى كاروان‌رو از طريق طرابوزان ، ارزروم ، خوى به تبريز ، 2 . از نيژنينو گورود از راه ولگا و درياى خزر به بندر انزلى و از آنجا ببعد از راه زمينى به رشت و تهران ، يا به بندر مشهد سر « 9 » و از آنجا به بارفروش « 10 » ؛ فقط كالاى مختصرى كه به مشهد بايد حمل شود در استراباد « 11 » پياده مىشود كه تركمنها نيز كالاى مبادله‌اى خود را مانند پوست بره ، ابريشم ، نمك و غيره به همان جا مىآورند ؛ 3 . از بمبئى از طريق بوشهر و شيراز ، يا از مسقط به بندرعباس ؛ 4 . از طريق بغداد به اصفهان . تهران به هيچ وجه شهر تجارى محسوب نمىشود ؛ فقط چند شعبه‌اى براى خرده‌فروشى از طرف تجارتخانه‌هاى تبريز در آنجا تأسيس شده است . تجار خارجى كه با كشورهاى متبوع آنها قراردادى منعقد شده باشد بايد براى ورود كالاى خود پنج درصد عوارض ورودى بپردازند ؛ تجار اهل مملكت از اين كمتر مىپردازند اما در عوض بايد در هر شهرى كه كالا از آن مىگذرد جداگانه عوارض بدهند ، بطورى كه از اين لحاظ وضعشان بدتر از خارجيان است و به همين دليل خود را ناگزير مىبينند كه به اسم شركتهاى خارجى جنس وارد كنند كه اين خود موجب برخوردها و دعواهاى هميشگى مىشود . از نظر علم اقتصاد ديگر بىمعنيتر از اين چيزى به مخيلهء آدمى نمىرسد . بسيارى از تجار ايرانى در خارج از مملكت مقيم

--> ( 9 ) . بابلسر امروز . - م . ( 10 ) . بابل كنونى . - م . ( 11 ) . گرگان كنونى . - م .